• Me ya sa Wagner ya ci amanar Afrika — da abin da Najeriya dole ta koya cikin gaggawa.
• Mayakan haya na Rasha sun yi alkawarin tsaro. Abin da suka bayar shi ne zubar da jini, wariyar launin fata, da mummunar gazawa. Yanzu kuma ‘yan jihadi sun kai kofa — kuma Najeriya na iya zama ta gaba.
By Oumarou Sanou
Bamako na ƙonewa—kuma sau ɗaya kuma, kuma Tarayyar Afirka, ƙungiyar da aka ɗora wa alhakin inganta zaman lafiya da tsaro, ta shiga firgici. Babban birnin Mali, wanda a da shi ne abin alfahari na juriyar Yammacin Afirka, yanzu ya kasance a bakin rugujewa — ba saboda mamayar waje ba amma saboda ‘yan jihadi waɗanda suka tsallake juyin mulki, suka murkushe kawance, suka kuma tona asirin rashin ingancin “tsaron ‘yancin kai” da sojojin mulkin kama-karya da abokan Rasha suka yi alkawari. Abin da ya fara a matsayin yakinin “maido da zaman lafiya da mutunci” ya rikide zuwa rikici, zubar da jini, wariyar launin fata, da cin amana — shaida mai zafi cewa ba za a iya sayen zaman lafiya da mayakan haya ba, kuma ba a iya tafiyar da ƙasa da karfi ba. Faduwar Sahel ba bala’in Mali ba ne kawai — gargaɗi ne ga Najeriya da dukan yankin.
Lokacin da shugabannin juyin mulkin Mali suka kori Faransawa da dakarun Majalisar Dinkin Duniya sannan suka juya zuwa Gaɓar Wagner ta Rasha a 2021, sun siyar wa ‘yan ƙasarsu da haɗari mai haɗarin gaske: cewa sojojin haya da aka shigo da su za su yi nasara inda cibiyoyin doka suka kasa. Bayan shekaru uku, sakamakon ya zama bala’i. Kungiyoyin jihadi suna matsowa zuwa Bamako, fararen hula suna mutuwa cikin adadi mai ban tsoro, kuma mayakan haya waɗanda aka nuna a matsayin “‘yan ‘yanci” sun mai da ƙasar Mali kabarin karya da fatarar bege.
A cewar masu sa ido kan rikici, fiye da fararen hula 3,000 sun mutu tun zuwan Wagner — da dama a hannun wadanda ake cewa masu kare su ne. An share al’ummomi baki ɗaya, kasuwanni sun kama wuta, kauyuka sun bace suna hannun “aikin yaki da ta’addanci.”
Fim ɗin da aka fitar kwanan nan, March on Azawad— wani diddigin kai mai sanyi daga mayakan Rasha — ya tona asirin rashin amfani da kuma wariyar launin fata da ke cikin ayyukansu. Tsofaffin mayakan Wagner, yanzu suna Rasha cikin aminci, suna kiran sojojin Mali “maras jarumta” da “barayi”, suna yi wa al’ummar da suka tafi karewa dariya. Wariyarsu na bayyana tsarin wariyar launin fata na Rasha, inda kabilu marasa rinjaye ake musu kallon gurɓatattu. Wadannan mayakan haya, cike da girman kai da tashin hankali, ba su kawo wa Afirka haɗin kai ba, sai nuna fifikon launin fata — irin tunanin nan da ke haifar da ta’asar da suke yi a Ukraine, Libya, da yanzu a Sahel.
Wahalhalun da Wagner ke yi wa fararen hula na Afirka ba kuskure ba ne — siffa ce, ba kuskure ba. Mayakan nan sun zo Afirka da irin wariyar da suke yi wa marasa rinjaye a ƙasar su. A Chechnya, Dagestan da yankunan da ba na Rasha ba, ana nuna wariyar launin fata da tauye hakki. Lokacin da suka isa Mali, Burkina Faso, da Nijar, wannan raini suke kawowa.
Laifofinsu sun yi rubutu. A Moura, tsakiyar Mali, aƙalla fararen hula 500 aka kashe a aiki guda a Maris 2022. An yi wa maza hukuncin kisa, mata an yi musu fyade, yara kuma aka keta musu hakki — waɗannan ta’asar an raba su a tashoshin Wagner na Telegram kamar “White Uncles in Africa +18”, inda mayakan ke taya juna murnar muguntar da suka aikata da harshen wariyar launin fata. A gare su, fararen hula na Afirka da ‘yan ta’adda duka abu guda ne — ƙungiyoyi masu iya kashewa. Wannan ba yaƙi da ta’addanci ba ne. Yaƙin raina dan adam ne.
A bayan rikicin Wagner akwai abu ɗaya kawai: riba. Ba su zo don kishin Afirka ba; sun zo ne don zinari. Mali na biyan Wagner ba da kuɗi kawai ba, har da haƙƙin hakar ma’adinai — cinikin ‘yanci saboda tsira. Wani sojan haya ya amince a cikin fim ɗin cewa kwace ma’adinai ya kasance “nasarori” a ayyukansu. Sun yi sata: babura, manyan motoci, injunan tono. Arzikin Mali kuma yana tunkarar Moscow, yayin da mutanen ƙasar ke zubar da jini.
Abin da ya fara da suna “kawancen tsaro” ya rikide zuwa mamayar wariyar launin fata. Rashin dubara da rainin kan da Wagner suka nuna ya raba al’umma da sojojin Mali, ya kuma ƙara wa ‘yan jihadi ƙarfi. Kafin juyin baya na Tinzawaten a Yuli 2024, inda mayakan Rasha 84 da sojojin Mali suka mutu, ba abin mamaki ba ne — sakamakon abin da aka yi tsammani ne. Janyewar Wagner da sake yi musu suna “Africa Corps” a 2025 bai dakatar da mummunar tafiya ba. Yau, Bamako na dab da faɗuwa.
Illolin ga yammacin Afirka — musamman Najeriya — sun yi tsanani. Rashin tsaro a Mali, Burkina Faso, da Nijar baya tsaya iya kewaye; yana bazuwa. Kungiyoyin jihadi kamar JNIM da ISGS sun faɗaɗa ayyukansu zuwa kudu, suna amfani da iyakokin da ba a tsare su ba, da rashin haɗin kai. ‘Yan gudun hijira daga Sahel sun riga sun jawo cunkoso a arewacin Najeriya, yayin da makamai da tsattsauran ra’ayi ke yaduwa. Faɗuwar Bamako za ta buɗe sabon ƙofa daga Maghreb zuwa Tekun Guinea — zobe na rashin tsaro.
Wannan yana nuni da bukatar haɗin kai na ƙasashen duniya wajen magance rikicin.
Najeriya dole ta saurara, cikin gaggawa.
Ba kamar juyin mulkin Mali ba, Najeriya — har yanzu — ta ƙi jarabar mika ‘yancinta ga mayakan haya. Hanya ce mai wahala, maras cikawa, amma tabbas daban. Sun dogara da rundunar sojin ƙasa, wadda take da alhakin tsarin mulki, sannan suna amfani da tsare-tsaren yankin kamar ECOWAS da MNJTF. Najeriya na yin hulɗa da ƙasashen waje, amma tana riƙe da ikon ta.
Wannan shi ne hanya ɗaya mai dorewa.
Amma Najeriya ba za ta yi sakaci ba. Rundunar ta na fuskantar matsaloli — ƙarancin kuɗi, cin hanci, cin zarafi, da rashin ingantaccen aiki da bayanan sirri. Gyara dole ne — cikin gaggawa. Ƙasa na bukatar tsare-tsaren tsaro masu dogaro da jama’a, gina amana, da kwarewa. Wannan ya haɗa da zuba jari a sojoji, ƙarfafa bayanan sirri na al’umma, haɓaka haɗin kai, da magance tushen matsalolin da ‘yan jihadi ke amfani da su: talauci, wariyar siyasa, da mummunar mulki.
Ga sauran Afirka, darasin Sahel ya yi ƙarfi: mayakan haya ba sa ceton ƙasa — sai tsitsila ta. Juyin mulki da ake kintsa a cikin “‘yanci” kawai yana kawo rugujewa. Ba bindigogi da kwangilar mulkin mallaka za su kawo zaman lafiya ba. Dole ne Afirka ta gina tsaro ta hanyar cibiyoyi masu gaskiya, haɗin kan yankin, da ƙarfin zuciyar fuskantar kura-kurai na cikin gida.
Matsalar Mali madubi ce. Tana nuna abin da ke faruwa idan gaggawa ta maye gurbin dabarun tsaro, kuma “‘yanci” ya zama rufa-rufin zalunci. Idan Bamako ta fadi, ba laifin Mali kaɗai ba ne; gargaɗi ne ga nahiyar. Najeriya dole ta koyi darasi — ta yi aiki — ta jagoranci. Domin a yau a Sahel, waɗanda ke neman hanya mai sauri don tsaro suna rasa zaman lafiya da iko duka.
Oumarou Sanou masani ne kan al’amuran yau da kullum, mai nazari kan Afirka da mai bincike kan mulki, tsaro da sauyin siyasa a Sahel. Yana rubuce-rubuce kan siyasa ta duniya, zaman lafiya, da jagorancin Afirka.
Tuntuɓi: sanououmarou386@gmail.com
