Shekaru biyar na mulkin soja a Burkina Faso, Mali da Nijar sun haifar ba da cikakkiyar ‘yancin kai ba, sai dai rugujewa. Duk wata farfaganda ta gaza tsayawa a gaban hujjojin da taswirar tsaro ta watan Mayun 2026 ta nuna.
Daga Oumarou Sanou
Akwai wata takarda guda ɗaya da babu taron manema labarai na gwamnatin soja da zai iya hana fitowarta, babu wani mai yaɗa farfaganda da aka biya kuɗi da zai iya karkatar da ma’anarta, kuma babu wani mai gabatar da shirye-shiryen talabijin na gwamnati da zai iya sake fasalta abin da take nunawa. Ita ce taswirar tsaro ta yanzu ta yankin Sahel, wadda aka tattara daga bayanan sirri na jama’a da kuma ƙungiyoyin sa ido kan rikice-rikice, ciki har da Africa Centre for Strategic Studies, ACLED, Critical Threats Project, International Crisis Group da Institute for the Study of War.
Wannan taswira tana ba da labari mai matuƙar tayar da hankali. A cikin harshen da ba ya ɓoye komai na yankunan da aka rarraba da launuka, tana nuna cewa aikin ƙawancen Kasashen Sahel (AES) ya gaza: ba wani ɓangare ba ne ya gaza, ba na ɗan lokaci ba ne, illa dai ya gaza gaba ɗaya kuma a tsari. Taswirar ba ta gardama. Ba ta yin sharhi. Abin da kawai take yi shi ne nuna gaskiya.
Idan aka duba ƙasa-zuwa-ƙasa, hoton yana da matuƙar tayar da hankali. Burkina Faso ita ce mafi muni. Fiye da kashi 90 cikin 100 na ƙasar na ƙarƙashin ikon ƙungiyoyin masu tsattsauran ra’ayi ko kuma filayen da ake fafatawa a kansu ne. Dukkan yankunan arewa, gabas da tsakiyar ƙasar, ciki har da yankin Sahel, Yankin Gabas da Boucle du Mouhoun, sun koma ja ko kuma wuraren da ake gwabzawa sosai.
Gwamnatin Kyaftin Ibrahim Traoré tana da ikon gaske ne kawai a tsakiyar birnin Ouagadougou, Bobo-Dioulasso da wasu ƙananan garuruwan kudanci. Wannan ba gwamnati ba ce da ke rasa ƙasa a hankali. Gwamnati ce da ta riga ta rasa mafi yawan yankunanta. A zahiri, wannan rugujewar ƙasa ce, ko da kuwa ba a ayyana hakan a hukumance ba.
A Mali kuwa, an kai wani matsayi na rashin iya dawowa baya a arewacin ƙasar. Yankunan Taoudeni, Timbuktu da Ménaka sun fita daga ikon gwamnati. Yankin tsaron Bamako ya taƙaita zuwa kilomita 30 kacal daga babban birnin, alamar yadda ikon gwamnati ya ragu ƙwarai. Tsakiyar ƙasar, musamman Mopti da Gao, har yanzu filin yaƙi ne mai tsanani inda gwamnati da ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai ke fafatawa domin iko. Sai wani ɗan ƙaramin yanki a yammacin ƙasar kusa da Bamako da Kayes, da kuma Sikasso a kudu, ne kawai ke ƙarƙashin cikakken ikon gwamnati.
Nijar ita ce kaɗai ta ɗan fi sauran. Niamey, Zinder da Maradi har yanzu suna cikin yankunan kore. Amma yankunan karkara na Diffa da Agadez sun riga sun koma ja, yayin da Tahoua ke cikin yankunan da ake fafatawa a kansu. Nijar tana bin tafarkin makwabtanta ne, amma tana baya da shekaru biyu zuwa uku.
Babban abin da taswirar tsaron dukkan ƙasashen AES ta nuna shi ne abu guda: gwamnatocin soja sun yi alƙawarin samar da tsaro amma abin da suka kawo shi ne rarrabuwar kai. Na biyu, tsarin soja mai dogaro da keɓance kai daga sauran duniya ya gaza dakile barazanar da ta wuce iyakokin ƙasa. Na uku, farfaganda ba za ta iya ɓoye tazarar da ke ƙara faɗaɗa tsakanin maganganun gwamnati da gaskiyar da ake gani a ƙasa ba.
Lokacin da sojoji suka karɓi mulki a Mali a 2020, Burkina Faso a 2022 da Nijar a 2023, sun gabatar da hujja iri ɗaya: cewa gwamnatocin farar hula sun gaza, cewa abokan hulɗar ƙasashen waje sun zama nauyi, kuma cewa mulkin soja kaɗai ne zai dawo da cikakken ikon ƙasa, mutunci da tsaron yankuna.
Shekaru biyar bayan haka, hukuncin ya bayyana a sarari a kan taswirar. Yankin Sahel ba ya samun kwanciyar hankali. Maimakon haka yana ƙara tarwatsewa. Kuma gwamnatocin soja suna da alhakin kai tsaye wajen hanzarta wannan rugujewar.
Ɗaya daga cikin manyan gazawar aikin AES shi ne tunanin cewa za a iya magance matsalar tsaro mai sarkakiya da ta wuce iyakokin ƙasa ta hanyar keɓance kai, kishin ƙasa na soja da kuma adawa da Yamma. Gwamnatocin soja ba wai kawai sun kasa yin abin da magabatansu suka kasa ba ne, sun ma rushe tsarin haɗin gwiwar tsaro da aka shafe shekaru ana ginawa domin dakile yaɗuwar ta’addanci.
An kori MINUSMA, rundunar zaman lafiya ta Majalisar Ɗinkin Duniya a Mali, a 2023. An kawo ƙarshen ayyukan sojojin Faransa. An janye bayanan sirri da tallafin sama na Amurka. An dakatar da rundunonin horaswa da na musamman na Turai. A maimakonsu kuma aka kawo Wagner Group, daga baya aka sauya mata suna zuwa Africa Corps, wata rundunar haya da ba ta da wata alhakin dimokuraɗiyya, ba ta da wata manufar ci gaba ta dogon lokaci, kuma tana da tarihin cin zarafin fararen hula daga Libya zuwa Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya da Sudan.
Faɗuwar Kidal ta bayyana wannan sabani a fili. A 2023 an yi ta murnar kwace birnin a matsayin hujjar cewa korar ƙasashen Yamma da rungumar Rasha ya kasance babban nasara ta dabarun tsaro. Amma daga baya Kidal ta zama alamar ruɗin dabarun tsaro. An ruwaito cewa jami’an Africa Corps sun shirya ficewarsu da kansu, yayin da aka bar sojojin Mali cikin warewa da haɗari. Birnin da aka taɓa amfani da shi a matsayin hujjar dawo da ikon ƙasa ya zama hujjar yadda aka ci amanar wannan iko.
Sai dai gazawar ta fi ta fagen yaƙi zurfi. Ta’addanci ba matsalar soja kaɗai ba ce. Yana bunƙasa ne inda shugabanci ya rushe, tattalin arziki ya lalace, hukumomi suka raunana kuma jama’a suka rasa fata. Talauci, rashin aikin yi, cin hanci, raunin tsaron iyakoki da rashin ayyukan gwamnati har yanzu su ne manyan abubuwan da ke jawo ɗaukar matasa cikin ƙungiyoyin masu tsattsauran ra’ayi a Sahel.
A duk waɗannan fannoni, gwamnatocin soja sun kasa nuna wani gagarumin ci gaba. Tattalin arziki ya ƙara shiga mawuyacin hali. Masu zuba jari sun rasa kwarin gwiwa. An murƙushe ‘yancin kafafen yaɗa labarai. Ƙungiyoyin farar hula suna aiki ne ƙarƙashin matsin lamba. Hukumomin dimokuraɗiyya da tuni suke da rauni sun koma ƙarƙashin ikon bariki gaba ɗaya.
Akwai kuma wata babbar irony a iƙirarin gwamnatocin soja na Pan-Africanism. Asalin wannan tunani yana kan haɗin kai, haɗin gwiwa da ci gaban bai ɗaya ne, ba kishin ƙasa mai tsattsauran ra’ayi da ke yanke dangantaka da maƙwabta, ƙin haɗin gwiwar yankuna da kuma rayuwa ta hanyar sarrafa bayanai da ƙirƙirar ƙiyayya ba.
Za a iya jan hankalin mutane da fushi da korafi na ɗan lokaci. Amma daga ƙarshe mutane suna buƙatar abinci, tsaro, lafiya da makoma. Kuma kamar yadda taswirar ta nuna a fili, taken siyasa ba sa cika rumbunan abinci ko kare iyakoki.
Sakamakon wannan gazawa ya riga ya wuce iyakokin ƙasashen AES. Yankin Sahel ya zama mafaka ga ƙungiyoyin ‘yan ta’adda domin sake taruwa, ɗaukar sababbin mambobi, horaswa da shirya hare-hare da suka zarce iyakokin AES.
Benin, Togo, Ghana da Côte d’Ivoire suna fuskantar ƙarin matsin lamba a arewacin iyakokinsu. Najeriya kuwa, wadda tuni take fama da matsalolin tsaro iri-iri, tana fuskantar ƙarin barazanar safarar makamai, zirga-zirgar mayaƙa da yaɗuwar tsattsauran ra’ayi ta kan iyakokin da ba su da cikakken tsaro.
Abin da a da ake ɗauka a matsayin hasashe mai nisa, wato samuwar wata babbar hanyar haɗin ƙungiyoyin Islama masu tsattsauran ra’ayi a faɗin Sahel, yanzu masana na tattaunawa a kai ba a matsayin yiwuwar abu ba, sai dai a matsayin barazana da ke faruwa a zahiri. Maimakon Pan-Africanism na wadata da ci gaba, gwamnatocin soja sun samar da abin da ya dace a kira Pan-Africanism na ta’addanci: wata hanyar yaɗa rashin kwanciyar hankali zuwa ga daukacin yankin.
Duk da haka, wannan ba yana nufin cewa tsoma bakin ƙasashen waje a baya bai kasance da kura-kurai ba. Faransa, ECOWAS, Majalisar Ɗinkin Duniya da ƙawayensu na Yamma sun aikata kura-kurai masu muhimmanci, kuma ‘yan Afirka da dama suna da hujjoji na gaskiya wajen nuna rashin jin daɗinsu kan yadda aka gudanar da wannan haɗin gwiwa.
Amma maye gurbin haɗin gwiwa mai rauni da keɓance kai da dogaro da sojojin haya ya haifar da sakamako mafi muni ga mutanen da gwamnatocin soja suka yi iƙirarin cewa suna ‘yantarwa. Wannan ba hujja ba ce ta goyon bayan mamayar ƙasashen waje; hujja ce ta goyon bayan tsarin tsaro da ‘yan Afirka ke jagoranta, mai gaskiya, mai ɗaukar alhaki kuma mai dogaro da haɗin gwiwa, irin wanda ainihin Pan-Africanism ke kira.
ECOWAS da al’ummar duniya ba za su iya ci gaba da jiran wannan hali ya kai ƙarshensa ba. Muhimman matakan gaggawa sun bayyana a sarari: ƙarfafa ƙarfin tsaro na ƙasashen bakin teku, dawo da tsarin musayar bayanan sirri a yanki, da kuma shirya tsare-tsaren ko-ta-kwana don fuskantar yanayin da yanzu ba zato ba ne.
Babban aikin dogon lokaci ma a bayyane yake: tallafawa kowace gwamnati da za ta fito daga bayan rugujewar waɗannan gwamnatocin soja da halaccin mulki, ƙarfin hukumomi da dangantakar yanki da ake buƙata domin sake gina ƙasashensu. Dole ne wannan tallafi ya kasance bisa jagorancin Afirka, alhakin farar hula, da kuma hana duk wani soja na haya, daga kowace ƙasa ko tutar da ya fito, shiga duk wani tsarin samar da zaman lafiya a nan gaba a Yammacin Afirka.
Ba a auna cikakken ikon ƙasa da ƙarfin kalaman adawa da Yamma ba, ko da girman faretin soja, ko kuma da ƙarfin sanarwar gwamnati a talabijin. Ana auna shi ne da ikon gwamnati na kare ‘yan ƙasarta, tabbatar da tsaron yankunanta da kuma samar wa jama’arta makomar da za su yi imani da ita.
Taswirar tsaron yankin Sahel ta watan Mayun 2026 ta bayar da wannan hukunci cikin tsabta da gaskiya fiye da duk wani jawabi na gwamnatocin soja. Tambayar yanzu ita ce ko shugabannin yankin da kuma al’ummar Afirka gaba ɗaya a shirye suke su karanta wannan saƙo cikin gaskiya tare da ɗaukar matakin da ya dace, kafin farashin ci gaba da yin shiru ya zama abin da ba za a iya gyarawa ba.
Oumarou Sanou mai sharhi ne kan al’amuran zamantakewa kuma mai bincike da ya ƙware a harkokin shugabanci, tsaro da sauyin siyasa a yankin Sahel. Yana rubuce-rubuce kan siyasar ƙasa da ƙasa, zaman lafiyar yanki da kuma tsarin shugabanci a Afirka. Tuntuɓa: sanououmarou386@gmail.com